The Truman Show ile Medya Eleştirisi

Bu yaz─▒m, Peter WeirÔÇÖin 1998 y─▒l─▒ filmi ÔÇťThe Truman ShowÔÇŁun bir medya ele┼čtirisi olarak nas─▒l ele al─▒nabilece─či ├╝zerinedir.

The Truman Show, medya ve ger├žeklik ├╝zerine d├╝┼č├╝nmemize olanak sa─člayan bir film. Hikayenin orta yerindeki Truman Burbank asl─▒nda haberi olmasa da tam bir medya kahraman─▒. Kat─▒ks─▒z bir ÔÇťcelebrityÔÇŁ. Ya┼čad─▒─č─▒ kasaba, ├ževresindeki insanlar, evindeki e┼či. hepsi, TrumanÔÇÖ─▒n i├žinde bulundu─ču yapay, kurmacadan ibaret d├╝nyan─▒n par├žalar─▒. Bu d├╝nyan─▒n ad─▒ ÔÇťThe Truman ShowÔÇŁ. Daha ana rahmindeyken ne ya┼čayaca─č─▒ planlanm─▒┼č, do─čduktan sonra da yeti┼čkin olduktan sonra da asl─▒nda hala fark─▒nda olmadan uyumaya programlanm─▒┼č bir ki┼či Truman. ─░sim se├žiminden de anla┼č─▒laca─č─▒ ├╝zere o ┼čovun i├žindeki tek ger├žek insan; yani Tru-Man. Yan─▒ba┼č─▒ndakilerse oynayanlar, oynamas─▒ gerekenler. Truman, prod├╝kt├Âr ve y├Ânetmen ChristofÔÇÖun televizyon d├╝nyas─▒ndaki reality ┼čovundaki ki┼čiden ba┼čkas─▒ de─čil.

Mevcut ┼čovlardaki ki┼čilerden tek fark─▒, uzun y─▒llar izlendi─činin fark─▒nda olmamas─▒; y├╝r├╝rken, ko┼čarken, yemek yerken, g├╝lerken asl─▒nda uykuda tutuluyor olmas─▒. Bu haliyle de asl─▒nda medyadan gelen mesajlar─▒ d├╝┼č├╝nmeden al─▒p t├╝keten, t├╝ketip mutlu oldu─čunu farzeden, sistemi sorgulamaya gerek duymayan y─▒─č─▒nlar─▒n uyku halinin bir simgesi (Elbette sevgili Max Horkheimer ve Theodor AdornoÔÇÖnun kulaklar─▒n─▒ ├ž─▒nlat─▒p seyircilere sadece bir y─▒─č─▒n olarak bak─▒yorsan─▒z bu yorum ge├žerli.)

Filmde, TrumanÔÇÖ─▒n ya┼čad─▒─č─▒ Seahaven asl─▒nda bir film platosundan ba┼čka bir ┼čey de─čil. Platonun i├žindekiler de ┼čovun kat─▒l─▒mc─▒lar─▒. Bu m├╝thi┼č ┼čovun arkas─▒ndaki isim ise Christof. ┼×ovu kontrol eden bir insan-tanr─▒. ChristofÔÇÖun ismi de TrumanÔÇÖ─▒n isminde oldu─ču gibi ├Âzel bir anlam ta┼č─▒yor: Christ-of / Of-Christ. ─░saÔÇÖy─▒, Tanr─▒ÔÇÖy─▒ ├ža─čr─▒┼čt─▒r─▒yor. Christof, bir ekiple ├žal─▒┼č─▒yor. Ve herkesin tek amac─▒ seyirciyi ekranda tutmak. Yani ┼čovu devaml─▒ k─▒lmak.

Christof, ├žok da zeki. D─▒┼čar─▒daki d├╝nyan─▒n pek tekin olmad─▒─č─▒n─▒ biliyor. SeahavenÔÇÖ─▒n huzuru, d├╝zeni, temizli─či ba┼čka yerde yok. Seahaven, tam bir Amerikan r├╝yas─▒, tam bir Amerikan mucizesi.

Christof, TrumanÔÇÖ─▒ bu d├╝nyan─▒n i├žinde tutmaya ├žal─▒┼č─▒rken ├žift mesajlar da yollam─▒yor de─čil. Bu nedenle ÔÇťcanavarÔÇŁ da olmayabilir hissi uyand─▒r─▒yor seyircide. D─▒┼čar─▒daki d├╝nyan─▒n kirlenmi┼čli─činden bahsederken TrumanÔÇÖa ve seyircisine onlar─▒ mutlu edecek bir ├╝topya sunuyor. Bu ├╝topyan─▒n ad─▒ da ilgin├ž: Sea-Haven. Tam bir liman, tam bir s─▒─č─▒nak. Ama yine de bu yaratt─▒─č─▒ ├╝topya ├╝zerinden tanr─▒sal konumunu korudu─ču da bir ger├žek.

Christof, kontrol odas─▒ndaki g├Âr├╝n├╝m├╝yle George OrwellÔÇÖin roman─▒ndaki Big BrotherÔÇÖ─▒, odadaki kameralar, yine OrwellÔÇÖin roman─▒ndaki g├Ârebilen, konu┼čabilen, hissedebilen ekranlar─▒ (telescreen). Zaten, Orwell de─čil mi medyaya ilham kayna─č─▒ olan ve ÔÇťBiri Bizi G├ÂzetliyorÔÇŁ tarz─▒ programlara ├Ân ayak olan. Ne b├╝y├╝k ironi: Orwell, bu sistemi ele┼čtirmi┼čti. Oysa ki mevcut medya sistemi OrwellÔÇÖin ele┼čtrisinden fikir h─▒rs─▒zl─▒─č─▒ yap─▒p duruyor.

Seyirci a├ž─▒s─▒ndan bak─▒ld─▒─č─▒nda da The Truman Show, ele┼čtrisini bizimle payla┼čmaya devam ediyor. Seyirciler, TrumanÔÇÖ─▒n hikayesinde belki de kendilerini buluyorlar. Hayaller, olmak istedikleri var. Seyirci, ayn─▒ zamanda t├╝ketici. ┼×ovun yay─▒n─▒ kesildi─činde perdeye yans─▒yan iki polis bir TV dergisi bulup kendilerine yeni alternatif aramaya koyuluyorlar. ─░┼čte bu nedenle filmin sonunda TrumanÔÇÖ─▒n bu yapay d├╝nyadan ka├ž─▒p ka├žmayaca─č─▒ ├žok da ├Ânemli de─čil. Sistem, seyirci i├žin yeni kahramanlar yaratmaya haz─▒r zaten. T├╝rkiyeÔÇÖyi d├╝┼č├╝n├╝rsek, d├╝nyada oldu─ču gibi bizde de ├Ârnekler bol. PopstarÔÇÖdan b─▒kan halk i├žin Popstar Alaturka. Bunlardan da s─▒k─▒ldysan─▒z Buzda Dans. Hepsi dikkatlice kurgulanm─▒┼č, kahramanlar yaratmaya ayarlanm─▒┼č.

Medyan─▒n sundu─ču yapay d├╝nya ve seyircinin buradaki tutsakl─▒─č─▒ (Frankfurt Okulu a├ž─▒s─▒ndan bak─▒ld─▒─č─▒nda) ister istemez Alman felsefeci Herbert MarcuseÔÇÖnin kapitalist sistemi totaliter rejimlerin devam─▒ olarak a├ž─▒klayan g├Âr├╝┼člerini hat─▒rlat─▒yor. Sistemin devam─▒n─▒ sa─člayan ara├žlardan biri olarak medya, seyirciyi ekran ba┼č─▒nda tutuyor, onlar─▒ istedi─či gibi ┼čekillendirmeye, ayn─▒ ┼čeyi d├╝┼č├╝nmeye ve sergiledi─či ├╝r├╝nleri sat─▒n almaya sevkediyor. B├Âylece bir anlamda medya ger├žekli─či yeniden belirliyor ve y├Ânetenin y├Ânetmesini kolayla┼čt─▒r─▒yor.

Yukar─▒daki yorumda seyirciler daha ├Ânce de belirtildi─či gibi bir y─▒─č─▒n olarak alg─▒lan─▒yor. Ama bu y─▒─č─▒n─▒n i├žindeki ki┼čilerin farkl─▒l─▒klar─▒ olamaz m─▒? Y─▒─č─▒n─▒n i├žindeki ki┼čiler medyay─▒ ChristofÔÇÖun planlar─▒ndan farkl─▒ kullan─▒yor olamaz m─▒? ChristofÔÇÖun kurmacas─▒n─▒ sorguluyor olamaz m─▒? TrumanÔÇÖ─▒n en sonda yapt─▒─č─▒ gibi. Bu konuda d├╝┼č├╝nmek de bize, yani seyirciye, yani medya ara├žlar─▒n─▒ kullanan izleyiciye d├╝┼č├╝yor. Ne kadar g├╝├žl├╝y├╝z?

┬ę Ali Nihat Eken, ─░stanbul, 2007

ÔÇťThe Truman ShowÔÇŁ yaz─▒s─▒n─▒ podcast olarak da dinleyebilirsiniz:

ANE Blog Podcastlar─▒n─▒ iTunes ├╝zerinden dinlemek i├žin a┼ča─č─▒daki adresi iTunesÔÇÖdaki ÔÇťSubscribe to PodcastÔÇŁ kutusuna yap─▒┼čt─▒r─▒n ve ├╝ye olun:
http://www.gcast.com/u/aneblogpodcast/main.xml