Baskı altında tutma, ezme/ezilme
“Erkekler böyledir. Oğlancıkken iyi olurlar. Baba olunca bubalarına çekiverirler. Hepsinin içine tüküreyim.”

Reha Erdem’in “Beş Vakit”indeki nine, filmin başlarında işte böyle söylüyor ve bu sözler, bir anlamda filmin tamamına yayılmış olan “baskı altında tutulma/ezilme” temasının habercisi oluyor. Ömer, Yıldız ve Yakup üzerinden anlatılan öyküde babalar ve oğulları, anneler ve kızları, erkekler ve kadınlar, erkek çocuklar ve kız çocuklar arasında hiç bitmeyen bir ezme/ezilme var. Bu temayı üç ana başlıkta incelemek mümkün:

1) Yaş: Ömer ile babası arasındaki sancılı ilişki filmin açılışından itibaren ağırlığını koruyor. Ömer’in babasına duyduğu kızgınlık, onun babasının ölmesini isteyecek kadar ciddi; Oedipus krizinin bir örneği. Büyümek isteyen Ömer’e ne yazık ki babası yardımcı olmuyor. Baba-oğul arasındaki uçurum, üstteki fotoğrafta açıkça görülüyor.

Ömer, babası tarafından sessizleştirilirken ve küçük kardeşi yanında değersizleştirilirken, baba ve erkek kardeşi de aslında kendi babaları tarafından aynı muameleye muhatap kalıyorlar. Dede, oğullarına karşı öfkeli, acımasız ve yeri geldiğinde ayrımcı. İlişkiler suya atılan taşın dairesel hareketleri gibi. Her küçük daire büyüğün içinde kalıyor; içteki her daire dıştakine örnek oluyor.

2) Cinsiyet: Filmdeki ezilme ya da ezme teması cinsiyet konusunda da örneklenebilir. Kırda, hayvanların ciftleşmesini gülerek izleyen erkek çocuklar, Yıldız ve arkadaşının bunu izlemesine izin vermiyorlar; erkek çocuklar, kız çocuklarını “olay yeri”nden uzaklaştırıyorlar. Belki de babaları tarafından kontrol edilmeninin acısını karşı cinsten çıkarıyorlar.

Ataerkil yapının yarattığı dizginlenemeyen baskı eşler arasında da ortaya çıkıyor. Yemek masasında, evin her yerinde erkeğin sözü kuvvetini hissettiriyor. Öte yandan, Yıldız’ın annesi kızı ile ilikisinde “erkekleşiyor”. Yıldız’ın kırda bayırda vakit geçirmesini eleştiriyor, kız kardeşini taş yola düşürdüğünde de tek düşündüğü düşen çocuk oluyor.

3) Sosyal sınıf: Baskı altında tutma/ezme/ezilme temaları sosyal statü gözönüne alındığında da belirginleşiyor. Çoban çocuğun bir ağaçtan fıstık koparması ona babalık yaptığını söyleyen adamın dayağıyla sonlanıyor. (Bu şiddeti sorgulayan köy büyükleri arasında hiç kadın olmaması da dikkat çekici.)

Büyüme öyküsü ve zaman
“Beş Vakit” bir fotoğraf albümü güzelliğinde bir büyüme öyküsü / masumiyeti kaybetme öyküsü sunuyor bizlere. (Ya da yukarıda örnekleme ye çalıştığım ezilme nedeniyle “büyüyememe” demek daha doğru olabilir.) Çocuklara sadece büyükleri değil zaman da yardımcı olmuyor çünkü taşranın kuralı olsa gerek: zaman, çok yavaş geçiyor.

Ezan, köydeki hayatı dilimliyor; günü parçalara bölüyor. Bu haliyle ezan, dinsel bir gösterge olarak değil saat görevi üstleniyor. Yavaş akan zaman hızla büyümek isteyen çcocukların gerisinde kalıyor. Ezanın, günü beşe bölmesi çocuklar ve büyükler arasındaki bölünme ile de parallelik taşıyor; en üstte örneklemeye çalıtığım ilişkilerdeki bölünmüşlüğü akla getiriyor.

Cinsel uyanış
“Beş Vakit”in anlattığı büyüme öyküsünün içinde cinsellik de var elbette. Yıldız’ın babası ile annesinin sevişmelerini kapının ardından dinlemesi, çiftleşen hayvanları gözlemlemesi, Yakup’un öğretmenine duyduğu ilgi. Ancak, bu cinsel uyanışlar sancıdan arınmış değil. Yakup, aşık olduğu öğretmeninin babası tarafından gözetlendiğini öğrenince hayal kırıklığı yaşıyor.

Durağan fotoğraflar
Reha Erdem, filmde doğa ile “bir” olmuş çocukların fotoğraflarını da sunuyor bizlere. Bu fotoğraflar filmin en güzel karelerini sunarlarken izleyeni çocukların iç dünyalarına çekme görevi üstleniyorlar.

Sonuç: Erdem’in filmi pek çok kez izlenip derin okumalar yapmanıza olanak veriyor. Bu okumaların içinde kendi çocukluğunuza giden bir patikaya sapmanız hiç şaşırtıcı olmaz.

© Ali Nihat Eken, İstanbul, 2007, alinihatekenblog@yahoo.com

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s